Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie usprawnienia działalności sądów powszechnych oraz zwiększenia zakresu uprawnień w sferze nadzoru prezesów sądów

   Nawiązując do pisma z dnia 5 marca 1999 r., nr SPS-0202-1534/99, uprzejmie przedstawiam odpowiedź na interpelację posła Marka Markiewicza w sprawie usprawnienia działalności sądów powszechnych oraz zwiększenia zakresu uprawnień w sferze nadzoru prezesów sądów.

   Interpelacja pana posła Marka Markiewicza dotyczy jednej z najdonioślejszych kwestii dla prawidłowej realizacji zasad oraz funkcjonowania demokratycznego państwa prawnego, którego ustrój opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej, jak to głosi art. 10 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

   Podzielam w całości troskę pana posła o stan władzy sądowniczej, sprawowanej przez sądy, w przeważającym zakresie przez sądy powszechne. Od początku pełnienia obowiązków ministra sprawiedliwości - prokuratora generalnego podejmuję wiele działań zmierzających do zatrzymania pogłębiającego się kryzysu funkcjonowania sądów powszechnych. Identyfikacja przyczyn niewątpliwie stale pogłębiających się niedostatków w zakresie działalności sądów powszechnych nie jest - jak stwierdza pan poseł Marek Markiewicz w interpelacji - ani łatwa, ani nie może być sprowadzona wyłącznie do złej kondycji materialnej sądów. Niewątpliwie można te przyczyny podzielić na obiektywne, niezależne od samego sądownictwa, oraz subiektywne, związane z przestarzałą organizacją pracy, nienowoczesnymi sposobami zarządzania postępowaniem sądowym, powodującymi stosunkowo niską wydajność pracy orzeczniczej, a zwłaszcza służącej sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości administracji sądowej. Wady systemu prawnego, wieloletnie zaniedbania w zakresie poprawy warunków pracy sądownictwa i brak zdecydowania w podjęciu reform wymiaru sprawiedliwości spowodowały, że przygotowanie, przeprowadzenie reform w sądownictwie powszechnym stało się zadaniem wymagającym determinacji i podjęcia prac wieloletnich, których efekty nie mogą być natychmiastowe i spektakularne.

   Prowadzone w kierowanym przeze mnie urzędzie analizy i badania dotyczące przyczyn niezadowalającej kondycji sądownictwa powszechnego pozwoliły na opracowanie takiego programu reform obejmujących działania legislacyjne, organizacyjne i finansowe. Program ten zakłada:

   - po pierwsze, przygotowanie i doprowadzenie do uchwalenia przez parlament nowej, w pełni dostosowanej do Konstytucji RP ustawy o ustroju sądów powszechnych, uwzględniającej nowe instrumenty zarządzania sądownictwem oraz poprawienie organizacji sądów powszechnych, wprowadzenie do systemu prawa procedur uproszczonych, pozwalających na skuteczne i szybkie rozpoznawanie przez sądy drobniejszych spraw cywilnych i karnych oraz przygotowanie wymaganego przez Konstytucję RP przejęcia przez sądy orzecznictwa w zakresie spraw karnych skarbowych i spraw o wykroczenia;

   - po drugie, wypracowanie i wdrożenie w praktyce nowego systemu zarządzania finansami i gospodarką sądów w sposób efektywny i oszczędny oraz wprowadzenie zgodnej z zasadą niezależności władzy sądowniczej metody przygotowywania i wykonywania budżetu sądów powszechnych;

   - po trzecie, wdrożenie nowej struktury sądów powszechnych, uwzględniającej utworzenie ok. 400 sądów grodzkich, działających jako wydziały sądów rejonowych, wyposażonych w nowoczesne procedury uproszczone oraz nowoczesne techniki pracy administracyjnej;

   - po czwarte, doprowadzenie do przekazania znacznej części zadań sądów z zakresu ochrony prawnej oraz działalności nie należącej do sprawowania wymiaru sprawiedliwości wysoko wykwalifikowanym urzędnikom - referendarzom sądowym;

   - po piąte, przekształcenie obecnej kadry pracowników sądowych w fachowy, godnie wynagradzany korpus urzędniczy, sprawnie i samodzielnie wykonujący czynności administracji sądowej oraz ustalenie takich proporcji między liczbą urzędników sądowych a sędziami, aby zapewnić sprawną organizację postępowań sądowych;

   - po szóste, poprawa systemu egzekucji sądowej, co zwiększy uprawnienia wierzyciela oraz uprości przepisy o postępowaniu egzekucyjnym.

   Działania te zostały zapoczątkowane przygotowaniem i doprowadzeniem do uchwalenia ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury. Jej efekty jednak mogą wywołać pożądany skutek nie wcześniej niż po trzech latach obowiązywania i to pod warunkiem systematycznego wzrostu środków przeznaczanych na ten cel w budżecie państwa.

   Prace nad przygotowaniem nowej ustawy o ustroju sądów powszechnych prowadzone w Ministerstwie Sprawiedliwości podporządkowane zostały zasadniczym dwóm celom:

   - doprowadzeniu do zgodnego z konstytucją, kompletnego uregulowania ustroju sądów powszechnych i statusu sprawujących w nich urząd sędziów,

   - stworzeniu sprawnego, nowocześnie zorganizowanego, odpowiadającego standardom europejskim sądownictwa powszechnego, którego funkcjonowanie będzie oceniane jako zgodne z zasadami Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

   Opracowanie projektu tej ustawy, prowadzone w Ministerstwie Sprawiedliwości, znajduje się w końcowej fazie i mogę zapewnić, że w niedługim czasie projekt zostanie poddany publicznej dyskusji oraz procedurom rządowym zmierzającym do przedłożenia go Sejmowi. W ramach tego projektu przedstawię nowy model zarządzania sądami, w tym także nowy tryb powoływania prezesów sądów oraz ukształtowania ich praw i obowiązków w zakresie administracji sądowej, umożliwiający bardziej efektywne sprawowanie funkcji kierowniczych w sądach. Ze względu na stan prac nad tym projektem pozwolę sobie na zaniechanie przedstawiania szczegółów proponowanych w nim rozwiązań.

   Przygotowany został i przeszedł procedurę uzgodnień międzyresortowych projekt ustawy wprowadzającej do postępowania cywilnego liczne unowocześnienia usprawniające tok procesu, promującej i rozszerzającej procedury niewymagające rozpoznawania spraw na rozprawie (w ramach postępowania nakazowego i upominawczego), a przede wszystkim wprowadzającej postępowanie uproszczone w sprawach drobniejszych. Sprawy te obecnie stanowią ok. 60% wszystkich procesów cywilnych należących do właściwości sądów rejonowych. Również ten projekt w najbliższym czasie zostanie przeze mnie skierowany pod obrady Rady Ministrów. W toku uzgodnień międzyresortowych znajduje się obszerny projekt zmian Kodeksu postępowania cywilnego w zakresie dotyczącym egzekucji.

   Do kwestii szczegółowych podnoszonych w interpelacji pana posła Marka Markiewicza, ilustrujących dostrzegane także przeze mnie nieprawidłowości w funkcjonowaniu sądów, pozwolę sobie na ustosunkowanie się raczej w sposób ogólniejszy. Przykłady nieterminowości podejmowania czynności sądowych nie powinny być podstawą uogólnień. Trzeba pamiętać, że ponad 350 jednostek organizacyjnych sądownictwa powszechnego jest obciążone wielką, stale wzrastającą liczbą spraw, zwłaszcza cywilnych i gospodarczych. Obowiązujące procedury i zasady obsługi uczestników postępowań sądowych powodują konieczność przyjmowania przez urzędników sądowych i sędziów pełniących funkcje administracyjne i nadzorcze ogromnej ilości interesantów. Przeciążeni pracą, dotychczas kompromitująco nisko opłacani urzędnicy, niekiedy nie wytrzymują obciążenia stresującą pracą, a mając do dyspozycji archaiczne środki pracy i systemy biurowości, nie są w stanie sprawnie obsługiwać interesantów, co powoduje częste konflikty. Przedłużenie pracy sądów, eksperymentalnie wprowadzane w niektórych okręgach (w tym np. w okręgu sądu krakowskiego) wymaga zwiększenia zatrudnienia urzędników sądowych lub opłacania ich pracy nadliczbowej, co limituje wielkość środków przeznaczanych na utrzymanie sądów w budżecie państwa. Wymaga także zapewnienia bezpieczeństwa gmachów sądowych w dłuższym czasie i zagwarantowania współpracy z Policją. Wydłużenie czasu pracy sądów będzie systematycznie wprowadzane, przede wszystkim w tworzonych sądach grodzkich i pozostałych wydziałach sądów rejonowych. Poprawa pracy sądów rodzinnych jest przedmiotem moim starań. Mamy na uwadze potrzeby tego działu sądownictwa w Ministerstwie Sprawiedliwości i dlatego prowadzone są prace zmierzające do stworzenia nowego modelu kurateli sądowej, opartej na kadrze zawodowej.

   Wprowadzona w życie, uchwalona z inicjatywy poselskiej, ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji pozbawiła praktycznie prezesów sądów nadzoru nad tokiem postępowania egzekucyjnego i wpływu na jego przebieg i sprawność. Nadzieje związane z tą ustawą nie spełniły się. Analiza funkcjonowania ustawy w praktyce prowadzi do wniosków o potrzebie jej nowelizacji. Powstał już wstępny projekt ustawy, który obecnie znajduje się w toku prac legislacyjnych w resorcie.

   Został przygotowany i przeszedł pierwszy etap uzgodnień projekt ustawy o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, którego wdrożenie mogłoby spowodować usprawnienie tej części postępowania sądowego, obecnie będącego przedmiotem licznych i niestety uzasadnionych skarg. Jego celem jest doprowadzenie do wprowadzenia nowoczesnych technik pracy w tej dziedzinie, w tym komputeryzacji ksiąg wieczystych i zautomatyzowanie czynności obsługi spraw wieczystoksięgowych. Losy tego projektu uzależnione jednak są od znalezienia znacznych środków finansowych, niezbędnych do jego realizacji.

   Przedstawione wyżej działania, jak wcześniej stwierdziłam, powinny jednak w stosunkowo dłuższym okresie doprowadzić do zdecydowanej poprawy w funkcjonowaniu sądów powszechnych.

   Wyrażam przekonanie, że uzyskam we wszystkich planowanych przedsięwzięciach autentyczne wsparcie ze strony Sejmu w pracach legislacyjnych, w tym także w zakresie związanym z uwzględnianiem potrzeb sądownictwa przy uchwalaniu budżetu państwa w kolejnych latach.

   Pragnę jednocześnie, aby pan poseł Marek Markiewicz przyjął moje usprawiedliwienie niedotrzymania terminu udzielenia odpowiedzi na interpelację. Jej spóźnienie było spowodowane potrzebą podjęcia decyzji co do proponowanych rozwiązań w przygotowywanych projektach ustaw, zwłaszcza projektu ustawy o ustroju sądów powszechnych. Bez takich decyzji udzielenie konkretnej odpowiedzi nie było możliwe.

   Minister

   Hanna Suchocka

   Warszawa, dnia 12 maja 1999 r.