Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie zatrudnienia emerytów i rencistów

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z przesłaną przy piśmie z dnia 23 września 1999 r., SPS-0202-2490/99, interpelacją posła Jana Kulasa, poruszającego kwestię zasadności rozwiązań prawnych umożliwiających pobieranie emerytury lub renty przez osoby osiągające przychody z pracy zarobkowej w sytuacji utrzymującego się zjawiska bezrobocia wśród ludzi młodych i w średnim wieku, pragnę poinformować, z upoważnienia premiera, że został już przygotowany projekt ustawy o zmianie ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w którym m.in. przewiduje się wyeliminowanie możliwości pobierania wcześniejszej emerytury przez osobę, która nie osiągnęła wieku emerytalnego (60 lat kobieta, 65 lat mężczyzna), jeżeli uzyskuje przychody z tytułu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub pozarolniczej działalności gospodarczej, objętej ubezpieczeniami społecznymi.

   W polskim ustawodawstwie, regulującym kwestię zawieszania lub zmniejszania emerytury z powodu osiągania przychodów z pracy, obowiązuje dotychczas rozwiązanie kompromisowe, umożliwiające rencistom i tzw. wcześniejszym emerytom, tzn. osobom, które nie ukończyły jeszcze wieku emerytalnego (60 lat kobieta, 65 lat mężczyzna) łączenie przychodów z pracy z prawem do pobierania emerytury, wprowadzając w tym zakresie pewne ograniczenia. Osiąganie przychodu z pracy do wysokości 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszony przez prezesa GUS, nie rzutuje na prawo do pobierania pełnej kwoty świadczenia. Przychody pomiędzy 70% a 130% tego wynagrodzenia wpływają na zmniejszenie pobieranej emerytury lub renty, jednak o kwotę nie większą, niż tzw. część socjalna. Dopiero przychody powyżej 130% ww. wynagrodzenia powodują zawieszenie wypłaty świadczenia. Prawo do pobierania pełnej emerytury, niezależnie od wysokości przychodów z pracy zarobkowej, mają natomiast emeryci, którzy osiągnęli wiek 60 lat kobieta i 65 lat mężczyzna.

   Ocena społecznych i ekonomicznych skutków obecnie obowiązujących rozwiązań w zakresie możliwości łączenia wcześniejszej emerytury z przychodami z pracy zarobkowej skłoniła rząd do opracowania propozycji nowelizacji przepisów art. 103 i 104 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118 ze zm.) zmierzającej do wprowadzenia zasady całkowitego zawieszania wypłaty wcześniejszej emerytury przysługującej osobie, która nie ukończyła jeszcze ustawowego wieku emerytalnego, bez względu na wysokość przychodów z pracy zarobkowej.

   Zasadniczą rolę w ubezpieczeniu społecznym odgrywa powiązanie prawa do świadczenia z brakiem środków utrzymania. W związku z tym podstawową przesłanką emerytalno-rentowego ubezpieczenia społecznego jest zapewnienie środków utrzymania osobom w wieku poprodukcyjnym oraz osobom niezdolnym do pracy. Wcześniejsza emerytura nie może być traktowana jako dodatek do przychodów z pracy, ponieważ przyznawano ją w celu zapewnienia środków utrzymania osobie zmuszonej zrezygnować z utrzymywania się z pracy zarobkowej, np. z powodu całkowitej niezdolności do pracy, długoletniego wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, konieczności podjęcia osobistej opieki nad dzieckiem wymagającym specjalnej troski, czy też wskutek likwidacji zakładu pracy (stanowiska pracy). Taka intencja wprowadzenia instytucji wcześniejszej emerytury niewątpliwie koliduje z możliwością pobierania tego świadczenia i kontynuowania pracy zarobkowej.

   Łączenie przychodów z pracy z jednoczesnym pobieraniem świadczeń przez osoby, które skorzystały z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę prowadzi do sytuacji, w której uzyskanie statusu ˝wcześniejszego emeryta˝ wiąże się z polepszeniem sytuacji materialnej pewnej grupy osób i tym samym stawia te osoby na pozycji uprzywilejowanej.

   Nie należy oceniać statusu pracującego emeryta w oderwaniu od:

   - poziomu życia naszego społeczeństwa i istniejącego bezrobocia,

   - obciążeń pracodawcy (wysoka składka na ubezpieczenie) i budżetu państwa (dotacje),

   - istniejących w systemie emerytalnym preferencji wyrażających się w możliwości skorzystania z prawa do emerytury w wieku znacznie niższym od ogólnie przyjętego za obowiązujący (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn). Umożliwienie łączenia wcześniejszej emerytury z osiąganiem przychodu z tytułu kontynuowania pracy oznacza w konsekwencji preferowanie niektórych grup zawodowych, dla których wcześniejsza emerytura stała się jedynie dodatkiem do przychodów osiąganych z tytułu pracy.

   Liczba emerytów pracujących w gospodarce narodowej wynosi ok. 0,6 mln. Szacuje się, że ok. 0,5 mln osób to emeryci z systemu pracowniczego. Jak wynika ze struktury wieku tych osób ok. 156 tys. jest w wieku niższym niż emerytalny i pobiera emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zakłada się, że wprowadzenie całkowitego zawieszenia prawa do wcześniejszej emerytury, przysługującej osobie w wieku niższym niż emerytalny spowoduje, że ok. 5% emerytów zdecyduje się na kontynuowanie pracy, a tym samym nastąpi zawieszenie wypłaty świadczenia. Pozostali ˝wcześniejsi emeryci˝ zapewne zdecydują się zrezygnować z pracy, a tym samym zwolnią miejsca pracy. Ponadto przewiduje się, że wprowadzenie takiego przepisu skłoniłoby ok. 30% potencjalnych ˝młodszych emerytów˝ do opóźnienia momentu przejścia na emeryturę w 2000 r. przeciętnie o kilka miesięcy.

   Gdyby przyjąć, że w 2000 r. potencjalnych ˝młodszych emerytów˝ byłoby ok. 60 tys., to w przypadku pozbawienia możliwości łączenia pobierania emerytury z pracą, ok. 18 tys. osób opóźniłoby przejście na emeryturę w 2000 r. średnio o kilka miesięcy. Szacunkowe zmniejszenie wydatków z FUS w warunkach finansowych 2000 r. wyniosłoby w związku z tym max. ok. 700 mln zł.

   Rozwiązania prawne dotyczące kwestii prawa do pobierania emerytury przez osoby osiągające równocześnie przychody z pracy nie są objęte zakresem prawa Unii Europejskiej, a w związku z tym ich kształt zależy wyłącznie od decyzji parlamentu.

   Propozycje zmian nie obejmują kwestii wypłaty rent z tytułu niezdolności do pracy i rent rodzinnych- choć jest to obszar, który także rząd niepokoi. Możliwość kontynuowania pracy zarobkowej przez rencistów od lat jest przedmiotem ożywionych dyskusji. Kontrowersyjne jest zwłaszcza to, że osoba u której lekarz orzecznik ZUS stwierdził całkowitą niezdolność do pracy, może pobierać rentę i osiągać przychody z pracy zarobkowej.

   Podejmowanie zatrudnienia przez rencistów jest w dużej mierze regulowane przez mechanizmy rynku pracy. Powszechnie obowiązujące przepisy Prawa pracy nie zawierają i, zgodnie z konstytucją, nie mogą zawierać zakazów w zakresie dopuszczalności zatrudnienia osób zaliczonych do określonej kategorii niepełnosprawności. Nawiązanie stosunku pracy wymaga jedynie zgodnego oświadczenia woli ze strony pracownika i ze strony pracodawcy. Lekarz wystawiający zaświadczenie, czy stan zdrowia danej osoby pozwala jej wykonywać określoną pracę, nie jest formalnie rzecz biorąc, związany z treścią orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, które było podstawą przyznania renty.

   Definicje pojęcia niezdolności do pracy, służące do ustalenia uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, koncentrują się na stwierdzeniu, czy nastąpiła utrata zdolności do pracy w warunkach typowych, w jakich wykonują osoby pełnosprawne. Dlatego wydanie przez lekarza orzecznika ZUS orzeczenia o częściowej lub całkowitej niezdolności do pracy nie pozbawia rencisty prawa do pracy zarobkowej odpowiedniej do jego możliwości psychofizycznych. O tym, czy zainteresowany może wykonywać dany rodzaj pracy decyduje stopień jego niepełnosprawności.

   Definicje niezdolności do pracy nie przystają jednak do definicji pojęcia niepełnosprawności stosowanych do innych pozarentowych celów, w tym także do celów zatrudnienia. Niestety, zdarza się, że osoba uprawniona do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy zataja ten fakt przed zespołem orzekającym o stopniu niepełnosprawności, ustalanym do celów pozarentowych i uzyskuje orzeczenie jedynie o lekkim stopniu niepełnosprawności.

   W tej sytuacji rozważenia wymaga przede wszystkim kwestia podjęcia działań w kierunku doprowadzenia do spójności w zasadach orzekania o niezdolności do pracy i o stopniu niepełnosprawności. Dopiero następnym etapem może być właściwe uregulowanie problemu pracujących rencistów. Wprowadzenie zmiany zasad wypłaty tych świadczeń z pewnością jest nieuchronne. Pragnę jednak zapewnić, że w żadnym wypadku polityka rządu nie jest ukierunkowana na ograniczenie, bądź zaniechanie działań na rzecz osób niepełnosprawnych i ich integracji ze społeczeństwem, w tym także poprzez pracę odpowiednią do ich możliwości.

   Mając na względzie sytuację na rynku pracy przygotowano natomiast propozycję wykreślenia w ustawie o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu przepisów przewidujących możliwość równoczesnego pobierania przez uprawnione osoby zasiłków przedemerytalnych lub świadczeń przedemerytalnych oraz wynagrodzenia lub innych dochodów w wysokości nie przekraczającej miesięcznie połowy najniższego wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub pozarolniczej działalności gospodarczej.

   Propozycja dotycząca wyeliminowania możliwości równoczesnego pobierania zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego oraz osiągania dochodów z tytułu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub pozarolniczej działalności gospodarczej wynika przede wszystkim z tego, że:

   - wprowadzenie dla osób tracących pracę, którzy posiadają długoletni staż pracy, zasiłków przedemerytalnych i świadczeń przedemerytalnych wypłacanych do czasu uzyskania prawa do emerytury, miało na celu zapewnienie tym osobom osłony socjalnej, a jednocześnie w wyniku ich dezaktywizacji zawodowej, zwiększenie szansy na uzyskanie zatrudnienia przez bezrobotnych, a w szczególności absolwentów,

   - możliwość równoczesnego pobierania zasiłków i świadczeń przedemerytalnych oraz osiągania dochodów z pracy powoduje, że część tych osób nadal pracując (na części etatu) ogranicza możliwości uzyskania zatrudnienia przez osoby bezrobotne, nie spełniające warunków do nabycia tych świadczeń,

   - zgodnie z przepisami ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu osoby uprawnione do zasiłków i świadczeń przedemerytalnych, w przypadku podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nie tracą prawa do tych świadczeń, lecz ulegają one jedynie zawieszeniu.

   Pragnę też poinformować, że stosownie do przepisów art. 88 i 93 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zobowiązujących do waloryzowania świadczeń w celu zachowania co najmniej ich realnej wartości w odniesieniu do wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem, w przesłanym do Sejmu RP projekcie ustawy budżetowej na 2000 r. proponuje się, aby w najbliższym roku nastąpił 0,3% realny wzrost przeciętnej emerytury i renty brutto.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Ewa Lewicka

   Warszawa, dnia 20 października 1999 r.