Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie sytuacji w rolnictwie i na rynku rolnym

   W związku z interpelacją poseł Izabelli Sierakowskiej w sprawie sytuacji w rolnictwie i na rynku rolnym uprzejmie informuję pana marszałka, co następuje. Notowany od 1996 r. spadek dochodów rolniczych wynika z ogólnoświatowych tendencji do zmniejszania cen produktów rolnych i żywnościowych. Trudności budżetowe powodują, że w Polsce spadek cen w mniejszym stopniu niż w innych krajach jest rekompensowany rolnikom. W ostatnich latach wystąpiły dodatkowe czynniki ograniczające dochody w rolnictwie, tj. kryzys gospodarczy i finansowy w Rosji, która była głównym odbiorcą naszych produktów rolno-spożywczych, oraz niekorzystne warunki agroklimatyczne, powodujące w niektórych regionach gospodarczych wysokie straty w plonach i zbiorach. Podejmowane w tych warunkach działania na rzecz poprawy sytuacji dochodowej nie przynoszą oczekiwanych, szybkich efektów.

   Ponadto na dochody rolnicze wpływają czynniki wynikające ze zbyt wolnego procesu zmian strukturalnych polskiego rolnictwa, takie jak:

   - rozdrobnienie gospodarstw rolnych i przeludnienie agrarne - średnia powierzchnia użytków rolnych w indywidualnych gospodarstwach wynosi ok. 7 ha przy znacznym zróżnicowaniu regionalnym i przy średnio 4 osobach pozostających w gospodarstwie. W małych obszarowo gospodarstwach trudno osiągnąć konkurencyjność cenowo-jakościową produkcji, nie opłaca się inwestować w poprawę jakości produkcji i nie osiąga się niższych kosztów z tytułu skali produkcji. Jednocześnie dochody z produkcji rolniczej rozkładają się na zbyt dużą liczbę osób pracujących w gospodarstwach rolnych,

   - brak specjalizacji i rozdrobnienie produkcji - dla 33% gospodarstw wiodącym kierunkiem produkcji są uprawy roślinne, dla 20% chów i hodowla zwierząt. Przeważają gospodarstwa o kierunku mieszanym. Zdecydowana większość gospodarstw prowadzących chów zwierząt gospodarskich posiada od 1 do 3 sztuk bydła oraz do 10 sztuk trzody chlewnej. Tylko ok. 47% produkuje głównie na sprzedaż, pozostałe produkują na własne potrzeby (51%) lub nie prowadzą w ogóle produkcji (ponad 2%),

   - silne uzależnienie od warunków agrometeorologicznych - zmeliorowanych jest ok. 70% użytków rolnych wymagających melioracji, ale tylko niewielki odsetek wyposażony jest w urządzenia nawadaniające. Taki stan rzeczy - trwający od lat - jest powodem występowania w zależności od przebiegu pogody w danym roku klęsk powodzi lub klęsk suszy.

   W wyniku rozszerzenia działań interwencyjnych na rynku rolnym w 1999 r., kontynuowanych także w 2000 r., oraz ochrony przed nadmiernym lub zbyt tanim importem od II półrocza 1999 r. poprawiły się uwarunkowania produkcji rolniczej i rozpoczął się powolny proces odbudowy dochodów rolniczych. Notowany wzrost cen produktów rolnych znacznie powyżej inflacji zwiększył opłacalność głównych kierunków produkcji. Sytuacja jest jednak zróżnicowana. W niektórych regionach dotkniętych klęską suszy lub gradobicia poprawa nie nastąpiła.

   Poprawa sytuacji ekonomicznej występuje także w przetwórstwie rolno-spożywczym, choć podobnie jak w rolnictwie jest zróżnicowana. Osłabienie dynamiki tego sektora produkcji, notowane od sierpnia 1998 r., spowodowane było przede wszystkim trudnościami ze zbytem produktów na rynkach krajów byłego ZSRR. Od I półrocza 2000 r. obserwuje się stopniową poprawę koniunktury. Analizując wyniki ekonomiczne przemysłu spożywczego za trzy kwartały 2000 r., można stwierdzić, że sytuacja jest bardzo zróżnicowana między poszczególnymi branżami. Wyraźna poprawa rentowności netto wystąpiła w przemyśle cukrowniczym (z -15,2% na koniec 1999 r. do +7,2% za trzy kwartały ub. r.), w przetwórstwie ziemniaków (z -6,7 do +1,1), w produkcji olejów i tłuszczów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego (z -6,8 do +0,8), w wytwarzaniu produktów przemiału zbóż (z -3,7 do +2,6), w produkcji artykułów mleczarskich (z 0,4 do 1,1). Pogorszeniu uległy natomiast przede wszystkim wyniki w przetwórstwie owoców i warzyw (z -2,8 do -7,4) i w przetwórstwie ryb (z -1,3 do -4,4).

   Zadania związane z równoważeniem rynku wykonuje Agencja Rynku Rolnego, na działalność której w projekcie ustawy budżetowej na 2001 r. przewiduje się ponad 642 mln zł. Ponadto w miarę potrzeby wykorzystywane są przez rząd takie instrumenty, jak bezcłowe kontyngenty lub o obniżonym cle, plafony taryfowe itd.

   Przykładowo w 2000 r. dla ustabilizowania rynku zbóż, ograniczenia nadmiernego wzrostu cen oraz umożliwienia zaopatrzenia w dobre jakościowo ziarno przetwórców zbóż rząd zdecydował się w sierpniu na otwarcie bezcłowych kontyngentów:

   - 200 tys. ton kukurydzy (do wykorzystania do końca września 2000 r.),

   - 400 tys. ton pszenicy i 200 tys. ton jęczmienia (do wykorzystania do 15 listopada 2000 r.),

   - 400 tys. ton pszenicy i 100 tys. ton żyta na potrzeby Agencji Rynku Rolnego (do wykorzystania do końca 2000 r.).

   Działania na rzecz wzrostu importu prowadzi się jednak w wyjątkowych sytuacjach, dążąc przede wszystkim do tworzenia korzystnych warunków do rozwoju krajowej produkcji. Pragnę zaznaczyć, że według oceny Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie przewiduje się w 2001 r. większego spadku produkcji rolniczej z tytułu niewielkiego ograniczenia nawożenia i zużycia środków do produkcji, skutkujących dopiero w dłuższym okresie. Rynek rolny w ostatnich latach cechuje raczej nadmiar podaży, co powoduje trudności w zbycie i spadek cen. Sytuacja uległa zmianie w 2000 r., kiedy to spadek zbiorów z powodu suszy i ograniczenia pogłowia wpłynęły na ograniczenie podaży niektórych produktów rolnych i wzrost ich cen. Po raz pierwszy od 1995 r. ˝nożyce cen˝ w 2000 r. kształtowały się na korzystnym dla rolników poziomie, co z jednej strony powoduje poprawę dochodów rolniczych, a z drugiej strony wpływa na odbudowę zużycia przemysłowych środków i intensyfikację produkcji rolniczej.

   Żywność w Polsce wbrew ostatnio wyrażanym opiniom nie jest głównym czynnikiem inflacjogennym. Z analizy wzrostu cen w układzie kilkuletnim wynika, że jedynie w 2000 r. żywność nie hamowała inflacji, tak jak to miało miejsce w ostatnich czterech latach. Jednocześnie kształtowanie się cen produktów rolno-żywnościowych na świecie i w Polsce wskazuje, że w dłuższym okresie ceny te charakteryzują się tendencjami stagnacyjnymi. Należy się spodziewać, że po wzroście cen w 2000 r. ceny produktów rolnych i żywności w 2001 r. będą stabilne.

   Udział wydatków na żywność w gospodarstwach domowych wynosi ok. 30% wydatków ogólnych. Według badań tendencji zmian wydatków gospodarstw domowych w latach 1993-1999 prowadzonych przez GUS obserwuje się stały spadek udziału żywności i napojów bezalkoholowych w wydatkach ogółem, przy zróżnicowaniu tych wydatków ze względu na miejsce zamieszkania (w gospodarstwach wiejskich - 37,7%, w małych miastach do 20 tys. mieszkańców - 31%, w dużych aglomeracjach - 25%). O poziomie spożycia bardziej decydują zmniejszające się realnie dochody ludności niż ceny żywności, a głównym stymulatorem inflacji są ceny nośników energii, usług i towarów przemysłowych.

   W okresie 10 miesięcy 2000 r. wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych ukształtował się na poziomie 10,3% przy wzroście cen żywności i napojów bezalkoholowych - 10,3%, paliwa - 41,7%, opłat czynszowych - 20,3%, leków - 12,7%, ogółem usług - 11% (w tym transportowych - 18,1%). Szybszy od wskaźnika inflacji wzrost cen żywności i napojów bezalkoholowych wystąpił jedynie w lutym, kwietniu i wrześniu ubiegłego roku, w pozostałych miesiącach był niższy lub równy inflacji.

   W projekcie budżetu na 2001 r. przyjęto średnioroczny wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych w wysokości 7,2%. Z informacji posiadanych przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi wynika, że po spadku w 1999 r. w ubiegłym roku wzrosła nieco sprzedaż kwalifikowanego materiału siewnego zbóż. Szacuje się, że w okresie jesieni ubiegłego roku rolnicy kupili o blisko 5% więcej kwalifikowanego ziarna siewnego niż w 1999 r. W 2000 r. zwiększył się nieco w stosunku do 1999 r. obrót nawozami mineralnymi, na co niewątpliwy wpływ miała obniżka cen nawozów we wrześniu ubiegłego roku średnio o 0,2%.

   Zgodnie z postanowieniami § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1996 r. w sprawie szczegółowych kierunków działań Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz sposobów ich realizacji (DzU nr 16, poz. 82, z późn. zm.) na wnioski wojewodów uruchamiane są, za zgodą ministra rolnictwa i rozwoju wsi, przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa kredyty preferencyjne dla gospodarstw rolnych i działów specjalnych produkcji rolnej poszkodowanych w wyniku klęsk suszy, gradobicia, nadmiernych opadów atmosferycznych, wymarznięcia, powodzi, huraganu, pożaru lub plagi gryzoni.

   Preferencyjne kredyty klęskowe mogą być udzielane do wysokości szkód w uprawach rolnych, inwentarzu i rzeczowych środkach obrotowych do produkcji rolnej oraz wartości odtworzeniowej środków trwałych, oszacowanej przez komisję powołaną przez właściwego wojewodę. Kredyty klęskowe mogą być przeznaczone na sfinansowanie zakupu rzeczowych środków do produkcji rolnej, m.in. nawozów, środków ochrony roślin, kwalifikowanego materiału siewnego i szkółkarskiego na odtworzenie sadu, stada podstawowego inwentarza żywego, paliwa na cele rolnicze, pasz, materiałów opałowych do ogrzewania szklarni i tuneli itp.

   Oprocentowanie kredytów klęskowych dla rolników jest wysoce preferencyjne i wynosi 0,25 stopy redyskonta weksli w skali roku, tj. obecnie 5,38%. Kredyty inwestycyjne w zależności od celu kredytowania mogą być udzielane na okres od 5 do 8 lat, natomiast kredyty na zakup rzeczowych środków do produkcji rolnej na okres 24 miesięcy. W przypadku kredytów obrotowych bank może na wniosek kredytobiorcy zastosować jednorazową spłatę kapitału i odsetek.

   Pragnę poinformować pana marszałka, że mając na uwadze trudną sytuację niektórych gospodarstw rolnych poszkodowanych wskutek klęsk w 2000 r., w tym zwłaszcza spłacających kredyty preferencyjne, w miarę możliwości finansowych budżetu państwa wprowadzone zostały dodatkowe preferencje. I tak:

   - banki zostały upoważnione do zastosowania na wniosek kredytobiorcy prolongaty spłaty rat kapitału i odsetek obrotowych kredytów klęskowych w umownym okresie kredytowania, w tym również umożliwienia kredytobiorcom jednorazowej spłaty kapitału i odsetek,

   - wydłużono o 6 miesięcy (tj. do 30 miesięcy) okres spłaty obrotowych kredytów klęskowych udzielonych na wznowienie produkcji w gospodarstwach rolnych do końca maja br. i ponownie dotkniętych w 2000 r. klęską, z jednoczesnym wprowadzeniem możliwości jednorazowej spłaty kredytu i odsetek,

   - wprowadzono zmianę w zasadach udzielania obrotowych kredytów klęskowych, polegającą na odstąpieniu od warunku uzależniającego stosowanie dopłat do oprocentowania kredytów ze środków Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa od terminowej spłaty przez kredytobiorców kapitału, co umożliwia bankom wydłużanie na warunkach komercyjnych okresu spłaty kredytów klęskowych przy zachowaniu dopłat do oprocentowania tych kredytów za okres ustalony w umowach o kredyt preferencyjny.

   Wobec bardzo dużej liczby wniosków wojewodów o uruchomienie we wszystkich województwach procedur otwarcia preferencyjnych linii kredytów klęskowych Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w celu usprawnienia akcji kredytowej upoważniła w ubiegłym roku banki do przesuwania przyznanych limitów akcji kredytowej i dopłat między podległymi jednostkami oraz - za powiadomieniem agencji - między województwami.

   Ponadto zgodnie z przyjętym w dniu 4 lipca 2000 r. przez Radę Ministrów rozporządzeniem zmieniającym rozporządzenie w sprawie szczegółowych kierunków działań Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz sposobów ich realizacji (DzU nr 55, poz. 655) krajowi przedsiębiorcy prowadzący produkcję rolniczą na obszarze dotkniętym w 2000 r. klęską suszy, którzy nie skorzystali z kredytów klęskowych, mogli do końca 2000 r. ubiegać się o preferencyjne kredyty do wysokości równowartości 15 q żyta na 1 ha użytków rolnych według cen przyjętych do naliczania podatku rolnego w roku, w którym zawarto umowy kredytowe, natomiast wszyscy krajowi przedsiębiorcy prowadzący produkcję rolniczą, w tym także ci, którzy zaciągnęli w 2000 r. kredyty klęskowe, mogli ubiegać się o kredyt na zakup rzeczowych środków do produkcji rolnej w wysokości 10 q żyta na 1 ha użytków rolnych. Oprocentowanie tych kredytów wynosi dla kredytobiorcy 0,4 stopy redyskontowej weksli przyjmowanych od banków do redyskonta przez Narodowy Bank Polski w stosunku rocznym i kredyty te mogą być udzielane na okres 12 miesięcy. Dopłaty do ww. kredytów preferencyjnych z budżetu państwa będą kontynuowane w 2001 r.

   Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa na wniosek poszkodowanego rolnika, w przypadku wystąpienia strat powyżej 5% areału upraw oraz jednoczesnego obniżenia przychodów o ponad 15%, podejmowała decyzję o zmniejszeniu czynszu dzierżawnego. Z rezerwy budżetu państwa przyznane zostały dodatkowe środki w kwocie 10 mln zł na pomoc socjalną dla rodzin rolniczych, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej wskutek klęsk, m.in. suszy, powodzi, gradobicia i wymarznięcia. W 2001 r. kontynuowane będą działania zarówno doraźne, jak i długofalowe, mające na celu dalszą poprawę sytuacji w rolnictwie i na wsi oraz stworzenie warunków do zwiększonego inwestowania.

   Uwzględniając stale rosnące ceny paliwa zużywanego do celów produkcji rolnej oraz znaczący udział wydatków na zakup paliwa w wydatkach ponoszonych na działalność operacyjną w gospodarstwie rolnym, Rada Ministrów podjęła decyzję o uruchomieniu systemu bonów paliwowych dla gospodarstw rolnych i przedłożyła parlamentowi projekt ustawy w tym zakresie. Na uruchomienie tego systemu w projekcie ustawy budżetowej na 2001 r. zostały przewidziane środki finansowe.

   Prowadzona będzie również interwencja na rynku podstawowych produktów rolnych, stosowane będą dopłaty do oprocentowania kredytów inwestycyjnych i obrotowych oraz subwencje dla rolnictwa w zakresie analogicznym do dotychczasowego. Wdrażany będzie Program operacyjny SAPARD w ramach pomocy przedakcesyjnej oraz Program aktywizacji obszarów wiejskich ze środków pożyczki Banku Światowego, które w formie dotacji wspomagać będą inwestycje w rolnictwie i na wsi w priorytetowych dziedzinach. Występuje bardzo duże zainteresowanie pozyskaniem pomocy na realizację inwestycji ze środków przedakcesyjnych, z pożyczki Banku Światowego i ze środków krajowych.

   W projekcie budżetu na 2001 r. przewiduje się zwiększenie o 14,1% wydatków budżetowych na rolnictwo, realizowanych przez różnych dysponentów (łącznie z rezerwami celowymi, środkami z Unii Europejskiej (PHARE, SAPARD), Banku Światowego, KRUS).

   W szczególności wydatki skoncentrowane będą na:

   - wspieraniu zadań modernizacyjnych rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego oraz obszarów wiejskich, w tym głównie w formie dopłat do oprocentowania preferencyjnych kredytów zaciągniętych w latach 1994-2001,

   - kontynuacji zadań z zakresu wdrażania postępu biologicznego w produkcji roślinnej i zwierzęcej,

   - realizacji zadań z zakresu poprawy infrastruktury wsi,

   - kontynuacji rozwoju grup producenckich,

   - interwencji na rynku rolnym i w eksporcie.

   Dla Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, administrującej środkami budżetowymi na wspieranie przedsięwzięć inwestycyjnych w rolnictwie, rybołówstwie, przetwórstwie rolno-spożywczym i rybackim oraz w zakresie rozwoju obszarów wiejskich, przewiduje się na 2001 r. wzrost wydatków o ok. 56,1% w stosunku do przewidzianych w ustawie budżetowej na 2000 r., w tym na współfinansowanie zadań w ramach programu SAPARD o 31,75%.

   Zgodnie z ustawą z dnia 29 grudnia 1993 r. o utworzeniu Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (DzU z 1994 r. nr 1, poz. 2, z późn. zm.) do zadań tej agencji należy wspieranie inwestycji na obszarach wiejskich w formie pożyczek, dofinansowania oraz poprzez stosowanie dopłat do oprocentowania kredytów udzielanych przez współpracujące z nią banki. Wielkość poszczególnych form pomocy określana jest w planie finansowym Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na dany rok (po uchwaleniu przez Sejm RP ustawy budżetowej), z uwzględnieniem m.in. zapotrzebowania potencjalnych inwestorów oraz znaczenia poszczególnych form pomocy dla przebiegu procesów restrukturyzacyjnych i modernizacyjnych w rolnictwie i jego otoczeniu, a zwłaszcza dla przyspieszenia:

   - przemian strukturalnych (w tym tworzenie i urządzanie rozwojowych gospodarstw prowadzonych przez młodych rolników),

   - wielofunkcyjnego rozwoju terenów wiejskich, także w zakresie tworzenia infrastruktury ekonomiczno-technicznej rynku rolnego i tworzenia nowych miejsc pracy poza rolnictwem,

   - unowocześnienia wyposażenia technicznego gospodarstw rolnych podnoszącego ich konkurencyjność oraz upowszechnienia zespołowych form użytkowania maszyn i urządzeń, zapewniających bardziej efektywne ich wykorzystanie.

   W ramach środków przeznaczonych w 2001 r. na współfinansowanie przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa programu SAPARD będą wspierane przedsięwzięcia inwestycyjne w zakresie poprawy przetwórstwa i marketingu artykułów rolnych i rybnych, poprawy wyposażenia technicznego gospodarstw rolnych, rozwoju i poprawy infrastruktury obszarów wiejskich oraz różnicowania działalności gospodarczej na obszarach wiejskich.

   Podsekretarz stanu

   Feliks Klimczak

   Warszawa, dnia 16 stycznia 2001 r.