Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Interpelacja w sprawie programu nauczania filozofii w gimnazjum

   Szanowny Panie Ministrze! Nauczanie filozofii w gimnazjach jest ważnym segmentem edukacji. Powrót nauczania filozofii do programu nauczania mógł stanowić ważny element odbudowy edukacji po roku 1989. Władze komunistyczne programowo eliminowały nauczanie filozofii z programów szkolnych. Wskutek reformy oświaty dokonywanej w ostatnich latach nie przeprowadzono niestety rzeczywistego powrotu do szkół nauczania programu filozofii z uwzględnieniem całego dorobku cywilizacyjnego, którego Polska jest depozytariuszem (tradycja grecko-łacińska).

   Ograniczono filozofię z jednej strony do ram, jakie wyznaczały ścieżki edukacyjne, a z drugiej pominięto właściwy dla kultury polskiej dorobek filozofii klasycznej (protofilozofia). Brak nawiązania do tradycji filozoficznej usytuował obecne nauczanie tego przedmiotu do funkcji zjawiskowej i użytecznej, która nie spełnia swej właściwej roli, natomiast utrwala mity o bezużyteczności filozofii jako swobodnej spekulacji umysłowej i w takim ujęciu postrzegana jest przez nauczycieli i uczniów jako czynność spełniająca marginalną funkcję w procesie edukacji. Dzieje się tak dlatego, że nie dokonano zerwania z ideologiczną funkcją filozofii, a poruszano się w obszarach rozumienia filozofii, które funkcjonowało w obiegu naukowym w Polsce od zakończenia II wojny światowej. Rozumienie filozofii ukształtowane zostało przez trzy modele jego rozumienia: marksizm, egzystencjalizm i fenomenalizm. Marksizm opierał się na pozytywistyczno-dialektycznej koncepcji filozofii jako sumy wyników nauk szczegółowych. Błędność takiego traktowania filozofii wyrażała się w fakcie, że ten, kto bardziej wykształcił się w naukach szczegółowych, był ˝lepszym filozofem˝ i bardziej ogarniał poznawczo lansowany wzorzec przemiany materialnej świata na drodze utopijnej technologii. Egzystencjalizm ˝odkryty˝ przez nieortodoksyjnych marksistów (lewica laicka) zakładał rozumienie filozofii jako subiektywnego światopoglądu, prywatnej wiedzy o świecie, gdzie każdy miał mieć subiektywne spojrzenie na rzeczywistość (człowieka, sens życia i Boga). Fenomenalizm określał rozumienie filozofii zredukowane do postrzegania zjawisk i uniemożliwia poprzez brak dostarczenia narzędzi poznawczych dla opisu bytu, czyli rzeczywistości. W praktyce odrywa myślenie człowieka. Metoda ta prowadzi do braku identyfikowania się myśli z rzeczywistością, nakierunkowując na myślenie kategoriami ˝własnych idei˝. Otwiera to drogę do powstawania ideologii. Wszystkie te nurty obecne są w dokonującym się powrocie ˝filozofii˝ do szkół.

   Dlaczego dotychczas nie nawiązano w całym systemie szkolnictwa (prywatnym i publicznym) do realistycznego nurtu filozofii, który stwarzałby możliwość uczniom wyjścia ze zjawiskowego postrzegania świata na rzecz racjonalnej metafizyki (teorii bytu)?

   Filozofia w jej właściwym, czyli klasycznym ujęciu dostarczałaby uczniom racjonalnej wiedzy o charakterze mądrościowym, ukazując, na jakich podstawach i zasadach budować życie, jak nim kierować, aby odkryć sens i celowość, wskazując przyczyny ostateczne. Potrzeba filozofii klasycznej w szkolnym nauczaniu jest dziś niezbędna, gdyż to ona jest jak mapa całej rzeczywistości, którą tworzy rozum w oparciu o doświadczenie, uczy myślenia na tle rzeczywistości, pomaga w odkrywaniu prawdy (zgodności myśli z rzeczą), chroni autonomię filozofii przed wykorzystaniem dla celów użytkowych, a przede wszystkim uczy rozróżniać i wybierać dobrą teorię theorein - ogląd i kontemplację rzeczywistości. Wybór dobrej teorii jest natomiast połową dobrej praktyki.

   Obecny program ˝Edukacja filozoficzna w gimnazjum˝ ogłoszony w ˝Głosie Nauczycielskim˝ Nr 25/2004 - w świetle powyższych uwag - nie spełnia funkcji autonomicznego nauczania filozofii.

   Czy i w jakim stopniu opublikowany tam projekt jest oficjalnym programem Ministerstwa Edukacji i Sportu?

   Jeżeli jest to oficjalny rozkład materiału przeznaczony i zatwierdzony przez Ministra Edukacji i Sportu jako program do nauczania filozofii, to w tym kontekście zwracam się z uprzejmą prośbą o odpowiedź na poniższe pytania:

   Czy ministerstwo rozważa zmianę lub modyfikację rozporządzenia MENiS z 26 lutego 2002 roku w kwestii tzw. ścieżki filozoficznej? Czy jest koniecznością uwarunkowaną tzw. ścieżką edukacyjną, aby nauczanie filozofii dokonywało się w oparciu o film, literaturę, poezję śpiewaną (sic!), zamiast w oparciu o wybrane oryginalne teksty filozoficzne, dostosowane do percepcji ucznia?

   Dlaczego filozoficzne zagadnienia i pytania mają się automatycznie przekładać na konkretne umiejętności (podczas gdy suma umiejętności nie daje mądrości)? Czy aby uniknąć ˝abstrahowania od konkretów˝ i umożliwić uczniowi odpowiedź na fundamentalne pytania: ˝Skąd przychodzę? Kim jestem? Co jest w życiu najważniejsze?˝, nie należałoby zrezygnować z posiłkowania się w pierwszym rzędzie literaturą piękną, na rzecz oryginalnych tekstów filozoficznych, gdyż ˝skrót myślowy, zaskakujące pointy˝ w praktyce szkolnej okazują się czynnikiem nie poznawczym i ta metoda nie może rzetelnie zapoznać ucznia z filozofią.

   Dlaczego nauczanie filozofii ma ˝służyć holistycznemu oglądowi świata˝? Co to oznacza? Gdyż termin ten bardziej jest charakterystyczny dla pozanaukowej ideologii New Age niż dla naukowego poznania. Zadaniem filozofii jest dostarczenie narzędzi poznawczych do zrozumienia rzeczywistości i odkrywania prawdy.

   Uprzejmie proszę o wnikliwą i szczegółową odpowiedź na wszystkie poruszone w niniejszej interpelacji kwestie.

   Z wyrazami szacunku

   Poseł Stanisław Papież

   Kraków, dnia 11 października 2004 r.