Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Interpelacja w sprawie zmiany sytuacji społeczno-prawnej sołtysów

   Od wielu już lat sytuacja społeczno-prawna sołtysów powinna być przedmiotem szerokiej dyskusji, której konsekwencją powinny być zmiany w przepisach prawa, nadające funkcji sołtysa nowy status, rolę i pozycję w funkcjonowaniu samorządu gminnego. Dotychczasowa formuła działalności sołtysa uległa od kilku już lat wyczerpaniu. W nowych warunkach rzeczywistości gospodarczej konieczne są zmiany, które tej ważnej i zaszczytnej funkcji na wsi poszerzą możliwości działania i współpracy ze społecznością i wieloma lokalnymi instytucjami.

   Na dzień dzisiejszy status sołtysów regulowany jest przez statuty poszczególnych gmin. Stan taki skutkuje dużą rozbieżnością w zakresie przyjętych w tym temacie rozwiązań. Przykładem może być choćby sposób wynagradzania sołtysów, ogólnie nazywany ˝dietą˝. W zależności od przyjętych rozwiązań może to być stała kwota miesięczna bądź kwota za udział w sesji Rady Gminy. Podobnie istnieją statuty, w których przewidziany jest udział sołtysów w posiedzeniach komisji Rady Gminy z głosem doradczym bądź opiniodawczym, są też jednak takie statuty, które podobnych rozwiązań nie dopuszczają.

   Przy braku jasno określonych reguł i zasad działania to urzędnik gminy sam wyznacza granice możliwych działań sołtysa. Do tego dochodzą różnice w podejmowaniu przez władze samorządowe i administrację gminną potrzeb wsi i sposobów ich zaspokajania. Nierzadkie są przypadki ˝uszczęśliwiania˝ na siłę mieszkańców wsi inwestycjami podejmowanymi w oparciu o ˝odgórne˝ rozpoznanie potrzeb i oczekiwań wspólnot sołeckich, którego dokonują urzędnicy gminni. Działania takie nie tylko nie są celowe, ale wręcz pogłębiają konflikt i powodują brak porozumienia na styku mieszkańców wsi i administracji gminnej.

   Dotychczasowy model zakłada całkowite podporządkowanie sołtysów administracji gminnej. W drodze rozwiązań przyjętych w statutach gminnych i miejscowych zwyczajach sołtys wypełnia rolę pośrednika pomiędzy wspólnotą wiejską a szeroko pojętym otoczeniem. Z jednej strony mieszkańcy wsi kierują do niego wszystkie sprawy związane z infrastrukturą wiejską, drogami, rowami, oświetleniem itp. i oczekują załatwienia sprawy, jednak możliwości sołtysa są w tej materii znikome. Z drugiej strony na sołtysie spoczywają zadania zlecane przez gminę, np. inkasowanie podatków - i jest to głównie zadanie sołtysa.

   Do tego należy również dodać wszelkie działania na rzecz rozwoju kulturalnego wsi i demokratyzacji życia społeczności lokalnej, zadania te dobry sołtys wyznacza sobie sam. Sołtys nie posiada wyznaczonych godzin urzędowania i przez całą dobę pozostaje dyspozycyjny wobec mieszkańców sołectwa, nie można zatem nie doceniać roli, jaką ma on do spełnienia.

   Wykonując wszystkie zadania, zarówno te zlecone przez gminę jak i te podjęte w ramach realizacji własnych pomysłów, sołtys nie jest w żaden sposób wynagradzany poza wspomnianymi symbolicznymi dietami. Poświęcony pracy sołeckiej czas nie podlega zaliczaniu do stażu pracy wymaganego dla uzyskania prawa do świadczeń emerytalno-rentowych i traktowany jest jako praca społeczna. Istniejący system prawny czyni zatem z sołtysa osobę, wobec której stawiane są wysokie wymagania i oczekiwania, które w zasadzie nie są w żaden sposób rekompensowane. Sołtys, reprezentując na terenie sołectwa administrację samorządową, pełniąc funkcję pomocniczą dla urzędu gminy, a niejednokrotnie również animatora życia społecznego i kulturalnego, ma pełne podstawy, by oczekiwać, że jego rola zostanie dostrzeżona i odpowiednio wynagrodzona, a ranga funkcji, którą sprawuje, znacząco podniesiona. Nastąpić to może jedynie w drodze zmiany istniejących przepisów ustawy o samorządzie gminnym i nadaniu sołectwom osobowości prawnej.

   Mieszkańcy wsi podobnie jak pozostali obywatele naszego kraju oczekują, iż ich potrzeby zostaną dostrzeżone przez władze centralne i zostaną stworzone warunki dla ich realizacji. Problem rodzi się z prezentowanej przez administracje samorządowe potrzeby dominacji nad lokalną społecznością i niechęci do uznania wspólnot lokalnych za równorzędnych partnerów w rozwoju gminy. Tylko odwrócenie tych relacji poprzez wzmocnienie pozycji sołtysa i rady sołeckiej, bezpośrednio reprezentujących interesy mieszkańców sołectwa, oraz zapewnienie pewnych możliwości dla ich realizacji może spowodować, iż administracja gminna zrezygnuje z pełni władzy na rzecz współpracy ze społeczeństwem. Dopiero tak pojęta demokratyzacja życia społecznego stanowić może solidną podstawę rozwoju gminy w każdym jego aspekcie, gdyż obywatele lokalnych społeczności traktowani przez samorząd po partnersku mogą stać się kreatywni i przedsiębiorczy.

   Upodmiotowienie społeczności wiejskich nie może nastąpić bez potwierdzenia praw mieszkańców do korzystania z majątku komunalnego oraz praw sołectw do prowadzenia własnej gospodarki finansowej w ramach budżetu gminy. Bezpośrednim skutkiem dokonania takich zapisów byłoby np. prawo sołectwa do posiadania rachunku bankowego. Na dzień dzisiejszy wykorzystywanie przez sołectwa przyznanych im w ramach budżetów gmin środków następuje jedynie poprzez skomplikowaną procedurę księgową. O ile zasada ta ma uzasadnienie w przypadku dużych zakupów inwestycyjnych, to przy drobnych zakupach staje się pozbawioną sensu uciążliwością. Nadzór administracyjny nad wydatkowaniem pieniędzy przeznaczonych dla sołectwa wydaje się całkowicie zbędny, biorąc pod uwagę, iż warunkiem wydatkowania pieniędzy wiejskich jest uchwała zebrania wiejskiego. Jeśli zatem mieszkańcy wsi w drodze demokratycznie podjętej uchwały podejmą decyzje o wydatkowaniu pieniędzy wiejskich, to do urzędników winna należeć kontrola takiej uchwały jedynie pod kątem formalnoprawnym, a nie pod względem treści w niej zawartych.

   Nadanie sołectwu osobowości prawnej rodzić będzie skutki głównie w sferze prawnej i finansowej. Wykorzystując istniejące przepisy, sołectwo, działając jako osoba prawna, reprezentowane będzie przez sołtysa i radę sołecką.

   Dysponując swobodą w kwestii zagospodarowania wiejskich pieniędzy, sołectwo może występować z wnioskami o dofinansowanie indywidualnych projektów związanych z rozwojem danej społeczności. Jest to istotna kwestia, biorąc pod uwagę możliwości wykorzystania środków oferowanych tak w ramach funduszy europejskich, jak i poprzez odrębne programy adresowane szczególnie do wsi i jej mieszkańców.

   Aktywizacja sołectw w kwestii pozyskiwania takich środków w skali całego kraju stanowić może niebagatelną pozycję i znacząco podnieść poziom życia mieszkańców wsi.

   Reasumując powyższe uwagi, przyłączając się do opinii stowarzyszeń zrzeszających sołtysów, proszę o udzielenie odpowiedzi na pytanie:

   Czy obecny rząd podejmie działania celem dokonania zmian w obowiązujących przepisach:

   - w ustawie z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym - poprzez zmianę w treści art. 5 ustawy i dodanie zdania: ˝sołectwo posiada osobowość prawną˝;

   - w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - poprzez zmianę art. 7 powołanej ustawy poprzez dodanie okresu sprawowania funkcji sołtysa jako okresu nieskładkowego?

   W oczekiwaniu na odpowiedź łączę wyrazy szacunku

   Poseł Teresa Ceglecka-Zielonka

   Warszawa, dnia 7 września 2006 r.